Leerkracht Wendy Blanckaert over goede vragen en EDO

Wendy Blanckaert is leerkracht in het vijfde leerjaar van de Vrije Basisschool Belzele. Ze is ook educatief medewerker bij Djapo. Hoe brengt zij Educatie voor Duurzame Ontwikkeling in de klas? En wat hebben STEM, het stellen van goede vragen en leerlingen die hun eigen leren in handen nemen daarmee te maken?

Wendy Blanckaert over Educatie Duurzame Ontwikkeling

Als het over EDO gaat, Educatie voor Duurzame Ontwikkeling, hoor je vaak dat leerkrachten denken dat het veel extra werk is, iets dat erbovenop komt. Hoe zie jij dat?

“Bezig zijn met EDO heeft voor mij te maken met aanpak, verbreding en begeleidingsstijl. Het gaat helemaal niet om extra onderwerpen die je ook nog moet behandelen, maar wel over het klimaat dat je creëert. Je kan in je aanpak inzetten op denkvaardigheden en zo je leerlingen eigenaarschap geven over hun leren.

Geef hen de kans om een onderwerp zelf te onderzoeken, in overleg met anderen en onder begeleiding van jou als leerkracht. Als kinderen hun leren mee in handen hebben, voel je dat ze meer betrokken zijn en dat ze vanuit die betrokkenheid ook echt iets willen doen.”

“Het gaat niet om extra onderwerpen die je ook nog moet behandelen, maar wel over het klimaat dat je creëert.”

“Als het over verbreding gaat, zie ik veel kansen in werken rond de actualiteit. Bijna elk thema kan je verbreden met een EDO-inhoud of een onderwerp rond wereldburgerschap. Wat actueel is, leeft ook bij de kinderen en kan je vaak heel gemakkelijk koppelen aan de SDG’s of duurzame ontwikkelingsdoelstellingen.

Actua nodigt ook uit om over de grenzen te gaan kijken. Als het leren van losstaande feiten plaatsmaakt voor een zoektocht naar verbanden, wordt leren veel boeiender. Ik ben ervan overtuigd dat leerlingen zich zo ook meer een deel voelen van de wereld, in plaats van enkel van hun eigen dorp of land.

Ik gebruik systeemdenken om de leerstof in een breder perspectief te zetten. Leerlingen kunnen vanuit verschillende perspectieven naar een gebeurtenis uit de actualiteit kijken of onderzoeken welke schakeltjes allemaal verband houden met het thema. Heel vaak geeft dat dan weer aanleiding om te filosoferen.”

“Geef leerlingen eigenaarschap over hun leren.”

“Ook je begeleidingsstijl speelt een belangrijke rol. Ik stop nog steeds veel tijd in de voorbereiding van goede vragen, voor mij een van de belangrijkste taken van een leerkracht. Goede vragen zetten zoveel in gang en laten kinderen kritisch denken, probleemoplossend denken, reflecteren en nadenken over hun denken, hun waarden en concepten.

Dit kan je toepassen in al je lessen, maar laat dat nu net ook interessant zijn om na te denken over duurzaamheidsuitdagingen.  ‘Geldt wat ik leer of denk overal en altijd?’ is bijvoorbeeld een zeer interessante vraag.”

Werk je zelf vaak rond duurzaamheidsuitdagingen en hoe doe je dat dan?

“In een les rond de Week van de Bij combineerde ik een les onderzoekend en ontwerpend leren (STEM) met duurzame ontwikkeling. Geïnspireerd door een uitgewerkte activiteit van hogeschool VIVES, deden we aan onderzoek en ontwerp rond de vorm van honingraten.

Zo werkten we aan wiskundige inzichten en vaardigheden. Daarna deed ik de les ‘Bijodiversiteit’ van Djapo. Die begint met een foto van een lege fruit- en groenteafdeling, een beeld van hoe winkels er zouden uitzien als er geen bijen meer zouden zijn. De leerlingen bedachten hypothesen wat er was gebeurd. Ze dachten in de eerste plaats aan hamstergedrag door corona.

We onderzochten tijdens deze les oorzaken en gevolgen van bijensterfte. Maar we hadden het ook over bijensteken, ik las een gedicht voor over bijen, we leerden het leven in de bijenkorf beter kennen, we onderzochten de voordelen van de vorm van de honingraten en we filosofeerden of de bij een vriend of een vijand is.”

“Het voorbereiden van goede vragen vind ik nog steeds een van mijn belangrijkste taken.”

Je ziet in je aanpak ook veel linken met STEM?

“Bij STEM onderwijs is de didactiek rond onderzoekend en ontwerpend leren essentieel. Een betekenisvolle context, doe- en denkvragen, systematisch onderzoeken, interactie en reflectie zijn de pijlers van onderzoekend leren die ik bij het werken rond duurzaamheidsthema’s ook heel krachtig vind, bijvoorbeeld om met de leerlingen een duurzaamheidsvraagstuk te onderzoeken zodat we het beter begrijpen en verbanden leren zien.

Deze didactiek gaat ervan uit dat leerlingen eigenaar worden van hun leren, wat hen goesting geeft om meer te weten te komen en met het geleerde ook iets aan te vangen. Bij onderzoekend leren binnen STEM wordt dit vaak gekoppeld aan wetenschap.

Bij duurzaamheidsvraagstukken is het interessant om meer inzicht te krijgen in een systeem. Een tool die ik in het vijfde leerjaar graag gebruik is de relatiecirkel, om rechtstreekse verbanden te onderzoeken. Bij biodiversiteit is dat bijvoorbeeld: hoe meer wormen, hoe meer voedsel in de bodem, hoe meer planten er groeien, hoe meer voedsel planteneters vinden …  

Ze krijgen zo inzicht in de schakels die belangrijk zijn binnen dat systeem. Deze manier van werken nodigt ook uit om wat leeftijdsgenoten vertellen in vraag te stellen, om te onderzoeken hoe het nu echt in elkaar zit. Door als leerkracht de passende doe- en denkvragen te stellen, vergroot je niet alleen hun kennis over een systeem, maar ook hun inzicht.”

“Een tool die ik vaak gebruik is de relatiecirkel, om rechtstreekse verbanden te onderzoeken.”

“Ontwerpend leren gaat ervan uit dat leerlingen vanuit een behoefte of een probleemstelling iets creëren. Ze doorlopen daarbij het technisch proces. Hoewel je duurzaamheidsuitdagingen niet op die manier zal oplossen, zie je toch dat leerlingen bij het bedenken van acties rond een duurzaamheidsuitdaging hetzelfde soort proces doorlopen.

Van zodra ze een systeem beter begrijpen en merken dat ook zij daarin een schakeltje zijn, zullen ze al snel zelf voorstellen doen om kleine acties te ondernemen die iets in beweging zetten. Creatief denken en van daaruit ideeën bedenken en verzamelen is iets wat zowel aan STEM als EDO te koppelen is.

Wat ik daarbij vaak gebruik is Design thinking. Zowel bij het verkennen van het thema als bij het bedenken van mogelijke oplossingen wisselen een convergente en divergente fase elkaar af. We verbreden en denken ruim om een context te verkennen. Dat kan via systeemdenken en filosoferen. Van daaruit kunnen we het probleem of de uitdaging identificeren. En dan gaan we weer ruim denken voor het bedenken van mogelijke oplossingen. Hier ga ik met werkvormen creatief denken aan de slag. Vanuit de ideeënpoel wordt dan het beste idee gekozen.

Ook bij het uitwerken van het idee of de oplossing wisselen verbreden en versmallen elkaar af.  ‘Human-centered design’ komt uit de ingenieurswereld, het is een ontwerpprincipe met een sterke focus op het ontwerpen van innovatieve producten, diensten of systemen, maar dan wel vertrekkend vanuit de wensen en noden van de gebruiker. Binnen EDO ontwerp je vanuit de nood aan een fijn leven op een gezonde planeet voor iedereen.”

“Het nodigt ook uit om in vraag te stellen wat de anderen vertellen. Om te onderzoeken hoe het nu echt in elkaar zit.”

Waar droom je nog van als leerkracht?

“Ik droom van een schoolloopbaan waarin filosoferen een belangrijke plaats heeft, van kleuter tot volwassene en van onderwijs dat vertrekt vanuit de onderzoeksvragen die leerlingen zich stellen.

Ik droom ook van meer outdoor education binnen het onderwijs. Een ideale leeromgeving heeft een link met het echte leven, prikkelt de nieuwsgierigheid en geeft zin in leren. Voor mezelf hoop ik dat ik in de toekomst nog meer zal inzetten op participatie van mijn leerlingen.”

Meer lezen?

Dit artikel kan je vinden in PUNT#7, ons magazine voor leerkrachten in het lager onderwijs. Wil je meer weten over Educatie Duurzame Ontwikkeling, zoek je een nascholing of coaching? Contacteer ons!